ZANGERES ZONDER NAAM ZINGT LUCEBERT

Blij met een nieuwe aanwinst: De Soldatenmoeder, gezongen door de Zangeres Zonder Naam, tekst van Lucebert, muziek van Bruno Maderna. Zij 'heeft haar zonen in de krijg verloren/ Zij haat de roden nu, die ziet ze overal'. De roden komen binnen, 'in brood verborgen', en wonen 'onder de vloeren van haar huis'. De soldatenmoeder eindigt als lichtekooi die zich 'geeft aan Vietkongsoldaten' . 'O mensen, dit deden de rooien uit Hanoi'.

Hartverscheurend, nietwaar? En uiterst zeldzaam. Maar staat niet in de Verzamelde Gedichten. Waarom eigenlijk niet?

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 18

Onlangs werd ik erop attent gemaakt dat in het Valse Appel Archief een van de meest voorkomende vervalsingen ontbreekt, namelijk de Ariel-vogel uit 1974. Dat klopt, en een goede reden kan ik er niet voor bedenken. Geen zin meer waarschijnlijk. Maar hierbij alsnog.

Eerder in het VAA  is al ter sprake gekomen hoe sommige galeries voor een tentoonstellingsaffiche gebruik maken van een bestaande litho. Als de reguliere editie van bijvoorbeeld 100 genummerde en gesigneerde exemplaren klaar is, wordt van dezelfde stenen, vaak op goedkoper papier, het tentoonstellingsaffiche gedrukt, met toegevoegde tekst.
Maar het gebeurt ook dat een prent alleen in affichevorm wordt uitgebracht, en in sommige gevalen lijkt een vervalser dan de omgekeerde weg te bewandelen. Hij neemt het beeld van het affiche als uitgangspunt, laat de tekst weg en wil zo de liefhebber laten geloven dat er ook een reguliere editie gesigneerde editie bestaat, terwijl dit niet het geval is. We hebben dit gezien bij het Collection d’Art affiche in aflevering 11 en bij het Palm Springs affiche in nummer 10. Een vergelijkbaar geval is de aankondiging die Appel in 1974 maakte voor Galerie Ariel in Parijs.   

De vervalsing lijkt een vrij exacte kopie, maar bij nadere bestudering  vallen in ieder geval twee dingen op. In het origineel zitten hier en daar kleine zwarte randjes, bijvoorbeeld boven het linkeroog en aan het eind van de rode krul in het midden. Ze suggereren dat bij de eerste drukgang het gehele beeldvlak zwart werd gemaakt, en dat deze zwarte ondergrond na de volgende drukgangen hier en daar nog in het beeld kierde, op plekken waar de vlakken net niet helemaal op elkaar aansloten. Slordigheid, zou je kunnen denken, maar het levert ook een wat levendiger beeld op dan de wat steriel aandoende  vervalsing. Gemakkelijker om te herkennen is echter het bovenste oog, dat in het originele affiche werd gedrukt in zwart en paars, maar in de vervalsing zwart en rood is. Waarbij opgemerkt mag worden dat afwijkingen in een vervalsing niet per definitie een verslechtering zijn.

Een uiterst nuttig naslagwerk voor de affiches van Appel, en vele anderen, is de tweedelige set Arte Affiches, uitgegeven door Adrien Maeght in 1985. De boeken geven een overzicht van alle Arte affiches van 1964 tot 1977. In het colofon worden ons nog twee delen in het vooruitzicht gesteld, die de periode 1978-1985 zouden behandelen, maar die zijn, bij mijn weten, nooit verschenen. Ik heb  ze in ieder geval niet kunnen vinden. Hoe dan ook, deel II geeft op als nr 256 een paginagrote afbeelding van dit affiche.

.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 17

In de loop van de 16 delen van het Valse Appel Archief is een aantal keren verwezen naar de eerste aflevering van het televisieprogramma Het Zwarte Schaap. De opzet van het programma was om steeds een bekende Nederlander uit te nodigen die als ‘controversieel’ kon worden gekenschetst, variërend van Willem Oltmans en de weduwe Rost van Tonningen tot medium Jomanda en Centrum Partij voorman Janmaat. Zij werden ondervraagd door Inge Diepman, die destijds (terecht) werd beschouwd als een opkomend talent in medialand, maar die niet heel lang daarna om onduidelijke redenen weer van het scherm verdween. Om het geheel wat levendiger te maken, werden ‘achter het hek’ ook een aantal mensen uitgenodigd die een duidelijke mening over de gast in kwestie hadden, in de hoop dat zo een levendige discussie zou ontstaan. En dat lukte in veel gevallen ook, soms iets levendiger dan misschien wel de bedoeling was.

De eerste aflevering was gewijd aan Geert Jan Jansen, en omdat het een nieuw programma was, kreeg het veel aandacht in de media. Naast Jansen waren als gasten onder meer uitgenodigd Jan Pieter Glerum, Neerlands knuffelveilinghouder, Jan Nieuwenhuizen Segaar, algemeen gerespecteerd Appel-expert, Jeff Hagen, taxateur, en Henk Plenter en Erna Jansen, bestierders van het Valse Kunst Museum in Vledder.

Het werd een buitengewoon geanimeerde discussie, waarin Inge Diepman niet schroomde om een aantal scherpe vragen te stellen, iets wat niet altijd gezegd kan worden van latere interviewers. Maar het amusementsgehalte werd toch ook bepaald door de andere gasten, zoals Jeff Hagen, die zich bozer maakte dan goed voor hem was, en door Henk en Erna Plenter, die de show stalen met hun ‘naïeve’ valse kunst verhaal.

En, het moet maar gezegd worden, mocht u op de gastenrij denken schrijver dezes te herkennen, dan klopt dat. Hij was ook uitgenodigd, net als de beeldschone kunsthistorica naast hem. Maar toen twee uur studiodiscussie uiteindelijk moest worden ingekort tot drie kwartier, vielen zowel hij als zij ten prooi aan de schaar van de redacteur. Niet interessant genoeg. Geen leuke televisie. Hebt u enig idee wat dat met iemands ego doet? Maar je moet ermee leren leven.

Het programma is, in vier delen, terug te kijken op YouTube. Desalniettemin van harte aanbevolen.

http://youtu.be/2sgBwU6tckU

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 16

De derde prent waarop de Appel-kenners in de Art Crime uitzending van Discovery Channel hun krachten mochten botvieren was een kleurenlitho uitgegeven door L'Oeuvre Gravée, de beroemde uitgeverij van Nesto Jacometti die bij elkaar 40 stuks Appel-grafiek heeft uitgegeven. Ze staan allemaal beschreven in deel 1 van de 'Lascito Jacometti', een overzicht van alle kunst die hij had verzameld en zelf had uitgegeven. De Appel-prenten dragen de nrs LNJ 2 t/m 41. Deze kleurenlitho heet 'Confidences' en dateert uit 1969.

Op dit punt deed zich echter een ernstig probleem voor. Zodra de prent in beeld kwam, stond er met grote letters 'vals' op het scherm. VanderVet en Daniels bekeken het blad van voren en achteren en kwamen beiden uiteindelijk tot de conclusie dat deze toch 'goed' moest zijn. De handtekening leek weliswaar een beetje knullig, maar het papier droeg wel het droogstempel van Oeuvre Gravée, en verder leek er ook weinig mis mee. Toen ze te horen kregen dat het hier om een vervalsing ging, waren hun reacties opmerkelijk. Daniels was verbaasd, en enigszins sceptisch. VanderVet ging een stap verder en besloot de scene met een gedecideerd: 'Ik ben het er niet mee eens!'

De redactie wist het ook even niet meer. In de inleiding was nog gesproken van een meesterlijke vervalsing, geleend van Geert Jan Jansen zelf. Wat was er aan de hand?

'We zullen het nooit weten,' zei de commentaarstem. Misschien is dat wel zo, maar er vallen toch wel enige kanttekeningen te maken. Wat vervalsingsrisico betreft zit deze prent wel in de gevarenzone. Rond 1965 verandert Appels stijl. Na zijn dynamische, meer tekenachtige stijl (volgens sommigen, onder wie yours truly, zijn beste periode) begint hij nu te werken in grotere, tamelijk egale kleurvlakken, en het is juist deze stijl die zich leent voor vervalsing door middel van zeefdruk, omdat het beeld op te delen is in vlakken en vlakjes. Daar staat tegenover dat je deze prent betrekkelijk weinig tegenkomt, in tegenstelling tot de vele bekende vervalsingen, die je voortdurend op de verkeerde plaatsen aantreft. Statistisch gezien is de kans dat hij vals is dus kleiner. Maar dat is nauwelijks bewijs te noemen.

Maar er is nog iets. De zwakke plek in de organisatie van het programma was natuurlijk dat in ieder geval een deel van de prenten was geleend van Jansen zelf. De vogelkop was al eerder als vervalsing geïdentificeerd en wie ooit een lezing van Jansen heeft bijgewoond, weet dat hij daar ook geregeld dit soort Appel-tekeningen bij zich had. Ook op de valse-kunst-exposities waartoe sommige al dan niet artistieke ondernemers zich hebben laten verleiden, was geregeld dit soort werk te zien (en te koop). Niet echt heel moeilijk te determineren dus. Maar Jansen is niet gebaat bij duidelijkheid. Wat hij nodig heeft is mysterie, onzekerheid. Te pas en te onpas herhaalt hij dat er werk van hem in beroemde musea hangt. Natuurlijk zegt hij niet welke, want dan is de lol eraf. Experts van de grote veilinghuizen laten zich bedotten, zegt hij, ja, zelfs Karel Appel zelf weet niet meer of sommige werken nu van hem of van Jansen zijn.

Maar dit alles is natuurlijk een bewust gekozen strategie. Al deze dingen dragen bij tot het in stand houden van de door hemzelf gecreëerde mythe. We zijn ons leven niet zeker, want ieder schilderij van een grote meester zou wel eens van de hand van Jansen kunnen zijn. Maar het moment er duidelijkheid komt, is Geert Jan Jansen voor de media niet interessant meer. Hij kan zich dus niet permitteren dat de experts precies kunnen meedelen welke prenten goed zijn en welke niet, want dat zou het einde van de mythe betekenen. En die mythe streelt niet alleen zijn ego, het betekent ook publiciteit en brood op de plank. Zelf verklaarde hij in kleine kring dat hij voor Discovery 'een perfecte vervalsing' had meegegeven, met vervalst Oeuvre Gravée droogstempel en al.

Het zou kunnen. Maar ik houd ook terdege rekening met de mogelijkheid dat 'Confidences' gewoon een echte Appel was, maar dat Jansen hem zelf als 'vals' had aangemerkt, om de verwarring compleet te maken. Gewoon voor de zekerheid. Want de (impliciete) bedoeling van de Appel-quiz was natuurlijk om te laten zien dat de experts het ook niet weten en elkaar tegenspreken. Als de panelleden feilloos en unaniem de valse van de echte werken hadden weten te scheiden, was het programma, in zekere zin, mislukt. Dan was de meestervervalser gewoon door de mand gevallen. Einde verhaal. En daar was niemand bij gebaat geweest, de programmamakers niet, en Geert Jan Jansen al helemaal niet.

.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 15

Het onbetwistbare hoogtepunt in de Art Crime uitzending op Discovery (zie VK-14) was de Appel-quiz. De redactie van het programma had bedacht dat het een leuk idee zou zijn om een serie Appels te tonen, zowel valse als echte, en dan een aantal experts uit te nodigen om hun licht daarover te laten schijnen, uiteraard zonder dat ze wisten welke prenten vals waren en welke echt.

Het was een aardig idee, op het eerste gezicht, maar al spoedig doemden er praktische problemen op aan de artistieke horizon. Niet geheel onbegrijpelijk was niet ieder even enthousiast om zijn hand in een dergelijk wespennest te steken. Angst om af te gaan, als zou blijken dat je er helemaal naast zat? Misschien. Maar zelfs als je absoluut zeker wist dat een bepaald werk vals was, of echt, er kwamen nog meer kenners en als die toevallig een andere mening waren toegedaan, op grond waarvan dan ook, dan werd daarmee zelfs het best gefundeerde oordeel opeens gereduceerd tot niet meer dan een willekeurige mening. Het resultaat was dat de ene na de andere expert die benaderd was, afhaakte.

Het kostte dus nogal wat moeite om een panel bij elkaar te krijgen. Het dappere team dat instemde om op te draven voor de camera's in het COBRA-Museum in Amstelveen bestond uiteindelijk uit Richard Hessink, veilinghouder te Zwolle en tot op dat moment niet echt bekend als Appel-kenner, Henk Vander Vet, galeriehouder en zeefdrukker in den Haag, die zelf talloze prenten met Appel heeft gemaakt en zich ook uitgebreid met vervalsingen heeft beziggehouden, en Lex Daniels, eigenaar van Reflex Modern Art Gallery in Amsterdam, door Jansen in zijn boek Magenta niet bepaald vleiend geportretteerd, maar niet alleen in het bezit van een gezonde dosis eigendunk ('Als ik zeg dat het goed is, dan is het goed.'), maar ook van een grote collectie vervalsingen en een uitgebreide kennis en documentatie.

Het was zover. Beleid door een stemmig muziekje betraden de gladiatoren de arena, waar vijf werken stonden uitgestald. De nummers 1, 2 en 3 waren vals, uitgeleend door Geert Jan Jansen, zo werd de kijker onmiddellijk meegedeeld. Wat zouden de experts ervan maken?

  

Prent nummer 1 vormde niet echt een probleem. De 'vogelkop' kwam je een tijdlang zeer geregeld tegen op foute plaatsen, aangeboden door foute mensen. En altijd e.a.'s. 'Vals', riep de jury dan ook in koor. Geslaagd!

Voor de volledigheid: het tweede werk, een 'vroege tekening' werd zowel door Hessink als door Daniels resoluut als 'niet goed' werd betiteld. VanderVet twijfelde: 'Hij zou goed kunnen zijn...' Maar was het dus niet. 

Voor nummer 3 moet u, ter wille van de overzichtelijkheid, even doorgaan naar de volgende aflevering.

Postscript

Na zoveel jaren zal ik opbiechten dat ook ik was uitgenodigd om in het panel plaats te nemen. Ik werd gebeld door Discovery en toen ik informeerde wie er nog meer waren gevraagd, werd alleen Hessink genoemd, wat in mijn ogen niet echt een aanbeveling kon worden genoemd. Jan Nieuwenhuizen Segaar was wel benaderd, meen ik mij te herinneren, maar wilde niet. Uiteindelijk besloot ik dat ik er eigenlijk niets mee te winnen had en veel te verliezen, en na rijp beraad heb ik daarom, om de redenen die ik hierboven heb genoemd, meegedeeld dat ik niet meedeed. Of ik dan niet iemand anders wist? Jawel, Henk Vandervet zou kunnen, of bijvoorbeeld Lex Daniëls. Zo gezegd, zo gedaan. Beiden werden benaderd, en beiden stemden toe.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 14

In december 2003 wijdde Discovery Channel een hele avond aan het thema ´Art Crime´. Nu klinkt dat indrukwekkender dan het in werkelijkheid was, want als je alle reclameblokken eruit knipte bleek de tijdsduur nogal tegen te vallen, maar het was desalniettemin een gedenkwaardige avond, waarop alle artiesten uit het Valse Kunst Circus wederom hun opwachting maakten. Er was, hoe kan het anders, een prominente plaats ingeruimd voor Geert Jan Jansen, die met zichtbaar genoegen zijn bekende verhaal deed. Het kasteel in Frankrijk, de Duitse inspecteur Ernst Scholler, de arrestatie, de problemen die de Franse justitie had om zijn schuld aan te tonen, het werd allemaal breed uitgemeten en ieder kwam zijn zegje doen. Niets nieuws onder de zon, zou je dus zeggen.

Toch kwam er ook nog een interessant stukje voor het Valse Appel Archief in voor. Jansen had ´voorzorgmaatregelen getroffen´, en toevallig kwam er net op de dag van de opnamen ´een pakje uit Antwerpen´, dat hij lang daarvoor in een kluis had opgeborgen. Voor de camera´s pakte hij het uit en bekeek met gepaste trots de zeer gevarieerde inhoud. En al bladerend stuitten we warempel op een mij tot op dat moment onbekende 'Appel' (zie boven).

Begin dit jaar kreeg Jansen, na lang procederen, eindelijk een deel van zijn in beslag genomen werken terug van de Franse justitie, een feit waaraan in de pers weer uitgebreid aandacht werd besteed. Een van die artikelen verscheen in de NRC en was geschreven door Kester Freriks, die wel meer stukken over GJJ op zijn naam heeft staan, maar het was ongetwijfeld geautoriseerd door de meestervervalser zelf. Er werd een hele serie gerestitueerde werken getoond, waarbij valse met een rood kruis werden aangeduid. En bij de door de meester zelf als 'vals' bestempelde werken zien we opeens ook weer onze 'litho'. In de stijl van.

Een interessant detail volgt tegen het eind van het stukje. Jansen meldt dat hij alle valse litho's het oplagenummer 13/100 meegeeft, dit om duidelijk te maken dat het hier om een vervalsing gaat. Er moeten toch eenvoudiger manieren te bedenken zijn om dat duidelijk te maken, zou je toch zeggen. Maar enfin, hij wordt weer bedankt. Maar geloven doe ik hem niet.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 13

Daar zijn ze dan, Henk en Erna Plenter van het enige echte Valse Kunst Museum in Vledder. Ze zien er gelukkig uit en dat zijn ze ook vast, ondanks, of misschien wel dankzij, het feit dat ze hier poseren voor een ontegenzeglijk valse Appel, door Geert Jan Jansen hoogstpersoonlijk geïnspecteerd.

Het probleem bij deze prent is wel dat er nauwelijks aanvullende informatie is. De oplage is 100, en hij is, als het goed is, gedrukt op Arches, maar bij het oningelijste exemplaar dat ik in handen heb gehad en dat ook vrijwel zeker vals was, was het blad zover afgesneden dat van het watermerk 'Arches', dat linksonder hoort te zitten, alleen nog '-ches' over was.

Een vergelijking goed/vals is in dit geval ook niet mogelijk, omdat ik niet beschik over een afbeelding van een origineel. Erger nog, ik vermoed dat er helemaal geen origineel bestaat en dat we we hier te maken hebben met een prent 'in de stijl van Appel' (vergelijk VK1).

Noot: 

De tekst van deze aflevering van het Valse Appel Archief dateert, net als de meeste andere, uit 1997. Hen Plenter overleed in oktober 2011. Erna Jansen is nog steeds actief bij de Museums Vledder.