HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 15

Het onbetwistbare hoogtepunt in de Art Crime uitzending op Discovery (zie VK-14) was de Appel-quiz. De redactie van het programma had bedacht dat het een leuk idee zou zijn om een serie Appels te tonen, zowel valse als echte, en dan een aantal experts uit te nodigen om hun licht daarover te laten schijnen, uiteraard zonder dat ze wisten welke prenten vals waren en welke echt.

Het was een aardig idee, op het eerste gezicht, maar al spoedig doemden er praktische problemen op aan de artistieke horizon. Niet geheel onbegrijpelijk was niet ieder even enthousiast om zijn hand in een dergelijk wespennest te steken. Angst om af te gaan, als zou blijken dat je er helemaal naast zat? Misschien. Maar zelfs als je absoluut zeker wist dat een bepaald werk vals was, of echt, er kwamen nog meer kenners en als die toevallig een andere mening waren toegedaan, op grond waarvan dan ook, dan werd daarmee zelfs het best gefundeerde oordeel opeens gereduceerd tot niet meer dan een willekeurige mening. Het resultaat was dat de ene na de andere expert die benaderd was, afhaakte.

Het kostte dus nogal wat moeite om een panel bij elkaar te krijgen. Het dappere team dat instemde om op te draven voor de camera's in het COBRA-Museum in Amstelveen bestond uiteindelijk uit Richard Hessink, veilinghouder te Zwolle en tot op dat moment niet echt bekend als Appel-kenner, Henk Vander Vet, galeriehouder en zeefdrukker in den Haag, die zelf talloze prenten met Appel heeft gemaakt en zich ook uitgebreid met vervalsingen heeft beziggehouden, en Lex Daniels, eigenaar van Reflex Modern Art Gallery in Amsterdam, door Jansen in zijn boek Magenta niet bepaald vleiend geportretteerd, maar niet alleen in het bezit van een gezonde dosis eigendunk ('Als ik zeg dat het goed is, dan is het goed.'), maar ook van een grote collectie vervalsingen en een uitgebreide kennis en documentatie.

Het was zover. Beleid door een stemmig muziekje betraden de gladiatoren de arena, waar vijf werken stonden uitgestald. De nummers 1, 2 en 3 waren vals, uitgeleend door Geert Jan Jansen, zo werd de kijker onmiddellijk meegedeeld. Wat zouden de experts ervan maken?

  

Prent nummer 1 vormde niet echt een probleem. De 'vogelkop' kwam je een tijdlang zeer geregeld tegen op foute plaatsen, aangeboden door foute mensen. En altijd e.a.'s. 'Vals', riep de jury dan ook in koor. Geslaagd!

Voor de volledigheid: het tweede werk, een 'vroege tekening' werd zowel door Hessink als door Daniels resoluut als 'niet goed' werd betiteld. VanderVet twijfelde: 'Hij zou goed kunnen zijn...' Maar was het dus niet. 

Voor nummer 3 moet u, ter wille van de overzichtelijkheid, even doorgaan naar de volgende aflevering.

Postscript

Na zoveel jaren zal ik opbiechten dat ook ik was uitgenodigd om in het panel plaats te nemen. Ik werd gebeld door Discovery en toen ik informeerde wie er nog meer waren gevraagd, werd alleen Hessink genoemd, wat in mijn ogen niet echt een aanbeveling kon worden genoemd. Jan Nieuwenhuizen Segaar was wel benaderd, meen ik mij te herinneren, maar wilde niet. Uiteindelijk besloot ik dat ik er eigenlijk niets mee te winnen had en veel te verliezen, en na rijp beraad heb ik daarom, om de redenen die ik hierboven heb genoemd, meegedeeld dat ik niet meedeed. Of ik dan niet iemand anders wist? Jawel, Henk Vandervet zou kunnen, of bijvoorbeeld Lex Daniëls. Zo gezegd, zo gedaan. Beiden werden benaderd, en beiden stemden toe.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 14

In december 2003 wijdde Discovery Channel een hele avond aan het thema ´Art Crime´. Nu klinkt dat indrukwekkender dan het in werkelijkheid was, want als je alle reclameblokken eruit knipte bleek de tijdsduur nogal tegen te vallen, maar het was desalniettemin een gedenkwaardige avond, waarop alle artiesten uit het Valse Kunst Circus wederom hun opwachting maakten. Er was, hoe kan het anders, een prominente plaats ingeruimd voor Geert Jan Jansen, die met zichtbaar genoegen zijn bekende verhaal deed. Het kasteel in Frankrijk, de Duitse inspecteur Ernst Scholler, de arrestatie, de problemen die de Franse justitie had om zijn schuld aan te tonen, het werd allemaal breed uitgemeten en ieder kwam zijn zegje doen. Niets nieuws onder de zon, zou je dus zeggen.

Toch kwam er ook nog een interessant stukje voor het Valse Appel Archief in voor. Jansen had ´voorzorgmaatregelen getroffen´, en toevallig kwam er net op de dag van de opnamen ´een pakje uit Antwerpen´, dat hij lang daarvoor in een kluis had opgeborgen. Voor de camera´s pakte hij het uit en bekeek met gepaste trots de zeer gevarieerde inhoud. En al bladerend stuitten we warempel op een mij tot op dat moment onbekende 'Appel' (zie boven).

Begin dit jaar kreeg Jansen, na lang procederen, eindelijk een deel van zijn in beslag genomen werken terug van de Franse justitie, een feit waaraan in de pers weer uitgebreid aandacht werd besteed. Een van die artikelen verscheen in de NRC en was geschreven door Kester Freriks, die wel meer stukken over GJJ op zijn naam heeft staan, maar het was ongetwijfeld geautoriseerd door de meestervervalser zelf. Er werd een hele serie gerestitueerde werken getoond, waarbij valse met een rood kruis werden aangeduid. En bij de door de meester zelf als 'vals' bestempelde werken zien we opeens ook weer onze 'litho'. In de stijl van.

Een interessant detail volgt tegen het eind van het stukje. Jansen meldt dat hij alle valse litho's het oplagenummer 13/100 meegeeft, dit om duidelijk te maken dat het hier om een vervalsing gaat. Er moeten toch eenvoudiger manieren te bedenken zijn om dat duidelijk te maken, zou je toch zeggen. Maar enfin, hij wordt weer bedankt. Maar geloven doe ik hem niet.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 12

Een wel zeer bondige en beknopte aflevering in het Valse Appel Archief, met een zeefdruk uit 1969. Niet zijn mooiste, roept u misschien uit, en ik kan u alleen maar gelijk geven. Maar dat terzijde. Enige tijd geleden kon je de prent met enige regelmaat aantreffen op internetveilingen, dus alle reden om hem eens nader te bekijken. De kleuren lopen hieronder nogal uiteen, maar, zoals, al eerder vermeld, dit kan ook worden veroorzaakt door verschillen in de instellingen van computer en/of camera. De eerste foto komt het dichtst bij het origineel.

Het is lastig om verschillen in vorm te ontdekken en we moeten opnieuw concluderen dat men bij het vervalsen zorgvuldig te werk is gegaan. Het is geen slordig broddelwerk. Toch is er een verschil dat opvallend genoeg is om als criterium voor vals/echt dienst te kunnen doen. De roze achtergrond loopt niet rondom door. Aan de linker- en onderzijde vinden we opeens open stukken. Als we het origineel goed bekijken, zien we dat dit kleurvlakken zijn in heel licht geel/creme. Op de vervalsing is dit stuk echter onbedrukt: wat we zien is wit van het papier. Of anders gezegd, er ontbreekt een drukgang in de vervalsing!

Nog een belangrijk verschil, zij het van andere aard: het origineel is gedrukt in een oplage van 75, de vervalsing geeft een editie van 100 aan.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 10

Van een vriendelijke klant kreeg ik onlangs bovenstaande foto van een Appel 'litho', in 1997 voor weinig geld gekocht op een kleine veiling. Een klassiek geval, zou je bijna zeggen. Een jaar later besloten ze om de prent te laten onderzoeken door de meest vooraanstaande Appel-expert in Nederland, Jan Nieuwenhuizen Segaar. Ze stuurden de foto op en verstrekten op zijn verzoek nadere informatie over de achterkant van het blad (zgn. doorslag) en over de aanwezigheid van een eventueel watermerk in het papier. Na verloop van tijd ontvingen ze, tegen betaling uiteraard, een expertiserapport, waarin de prent werd omschreven als 'een kopie ... op een soort offsetpapier van Van Gelder'.

Het bovenstaande verhaal biedt ons een goede gelegenheid in te gaan op het papier, de zgn. drager. De meeste Appel grafiek is gedrukt op Frans papier van het merk Arches, en draagt het watermerk. Een interessant detail is dat zowel Arches als BFK Rives papier vanaf 1981 werden voorzien van een 'kringloopteken' onder de merknaam, dat een lemniscaat wordt genoemd en zich het best laat omschrijven als een liggende, iets uitgerekte symmetrische 8. Papier dat dit watermerk draagt werd dus gemaakt na 1980. Omdat de meeste Appel-grafiek van voor die tijd zal dateert kan het kringloopteken in sommige gevallen dus de doorslag geven voor wat betreft authenticiteit, of liever gezegd, het tegendeel daarvan. Niet lang geleden kreeg ik een fraai voorbeeld in handen van een prent-met-kringloopteken die in potlood was gedateerd '1971'. Vals dus.

Litho's en zeefdrukken vereisen verschillende soorten papier. Dit heeft te maken met het feit dat bij een zeefdruk de inkt als het ware in laagjes wordt 'gestapeld', waardoor men vaak vrij gemakkelijk de volgorde van de drukgangen vast kan stellen, omdat iedere kleur de onderliggende 'afdekt' en zich daar niet mee mengt. Vaak wordt bij zeefdrukken een steviger, compacter soort papier gebruikt dan de traditionele zachte soorten vélin papier, dat sterker absorbeert en dat aan de achterkant vaak een soort 'vetvlekken' vertoont in de vorm van een of meer drukgangen. Voor Nieuwenhuizen Segaar was dit een van de criteria waarop hij de prent afkeurde. Eerlijkheidshalve moet ik hier echter aan toevoegen dat ik Jansen in een discussie over het onderwerp heb horen beweren dat dit effect afhankelijk is van de gebruikte verf en ook in zeefdruktechniek wel kan worden verkregen. Ik kan geen uitsluitsel, hoewel ik me niet kan herinneren dat ik het zelf ooit heb gezien. Maar dat zegt niet alles.

Naast de technische benadering, die zich richt op papier en druktechniek, kun je je ook concentreren op het beeld zelf. Voorwaarde is dan natuurlijk wel dat je beschikt over vergelijkingsmateriaal. Het eerste dat in dit verband hier gezegd moet worden (en dat is een dubieus compliment) is dat de prent zorgvuldig is nagemaakt. Op het eerste gezicht vallen er nauwelijks afwijkingen te constateren, als we tenminste kleurverschillen die ook kunnen zijn ontstaan door verkleuring of door verschillende computerinstellingen buiten beschouwing laten.

Er is natuurlijk nog een bijzonder verschil: het origineel is op de gebruikelijke manier genummerd en gesigneerd buiten de afbeelding. De vervalsing is gesigneerd met wit krijt in het beeldvlak rechts onder, mogelijk omdat er op het beschikbare papier geen ruimte meer was. In dit geval zou het dus belangrijk zijn om van alle beschikbare bladen beeld- en bladmaat te vergelijken met dat van het affiche van het Palmspring Desert Museum, om te kijken of we hier misschien met een bijgesneden affiche te maken hebben.

Voorts is dit een goede gelegenheid om te melden dat nummeringen vaker wel dan niet in een afwijkend handschrift voorkomen. Meestal verzorgde de drukker de nummering en hoefde de kunstenaar alleen maar te signeren. Verschillen in handschrift zijn op zich dus geen reden om aan een vervalsing te denken.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 7

  

Ze worden er niet beter op, de plaatjes in deze aflevering van het Valse Appel Archief. Ze dateren dan ook nog uit een tijd dat ik dacht dat het voldoende was om internetbestanden uit te printen en ze dan in een map te stoppen met 'APPEL' erop. Nu moet ik ze van die prints weer fotograferen en daar worden ze niet mooier van. Excuses. Maar hoe dan ook, ze zijn duidelijk genoeg voor het doel.

Dat we de eerste litho in deel 7 als 'vals' kunnen betitelen, danken wij aan de Amerikaanse firma Del Rey Fine Arts, die op internet een Appel-poster aanbood van een galerie uit Kopenhagen en daar bovendien nog bij vermeldde dat 'the scanned image is of a photograph from the artist's catalogue'. Dubbele zekerheid, als het ware. De kans dat er een vals werk op een tentoonstellingsaffiche verschijnt moet immers als vrijwel nihil worden beschouwd. Een expositie valt onder de directe of indirecte supervisie van de kunstenaar of zijn vertegenwoordiger, en voor het affiche zal vrijwel altijd een werk uit de tentoonstelling worden gebruikt.  

Wanneer we de beide plaatjes vergelijken wordt al snel duidelijk dat er op de linkerprent, evenals in deel 6, is gerommeld met de kleurgangen. Zo is de onderkaak van de kop linksboven op het origineel blauw en op de vervalsing rood, terwijl er in het origineel in de ogen van de kleinere kop rechts geen groen zit. Ook is het groene vlakje met de zware zwarte contour in het centrum in de vervalsing omgeven door rood, en in het origineel door paars. Verdere verschillen laat ik graag onbesproken ten behoeve van uw lange winteravonden.

Overigens wil ik, bij wijze van terzijde, hier nog wel opmerken dat ik, als ik heel eerlijk ben, de rode onderkaak in de vervalsing mooier vind dan de blauwe in het origineel. We zijn terechtgekomen in een periode waarin het Appel allemaal blijkbaar niet kleurig genoeg kon zijn, en hij onbekommerd de ene kleur naast en over de andere zet. Maar aan de kwaliteit komt het allemaal niet zo ten goede. Overdaad schaadt, en dat geldt zeker voor Appels grafiekproductie in de jaren zeventig, met als dieptepunt de schier eindeloze reeks streepjesbeesten die uitzwermden over de wereld. Maar Appel was beroemd geworden, en voor veel mensen was iedere Appel blijkbaar beter dan geen. 'Kijken met de oren' wordt dat wel genoemd. En dat dat ook in later tijden, en misschien wel tot aan vandaag de dag toe, in brede kring opgeld doet mag wel blijken uit het feit dat het de moeite waard was om zelfs slechte Appel-prenten te vervalsen.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 6

  

Vrolijke kleurige prenten zijn het, die Appel litho's. Soms wel wat erg kleurig, zullen sommigen misschien zeggen. Hoe kleuriger hoe beter, menen anderen, onder wie de vervalser van deze prent uit 1973. En hij voegde ook nog roze toe, een drukgang die in het origineel helemaal niet voorkomt. Vergissing? Overmoedigheid? Hoe dan ook, het gebruik van roze, in de ogen en op de borst, is het voornaamste kenmerk waardoor de valse prent zich onderscheidt van de echte.

De echte (de rechter dus) maakt deel uit van een map die oorspronkelijk in Denemarken werd uitgegeven en die recent werd geveild bij Christie's. De illustratie komt uit hun catalogus. Ik citeer de relevante details uit hun beschrijving:

'PORTFOLIO - COBRA, Denmark, Dan-Graphique, 1973. The complete set of seven signed and numbered lithographs in colors, horse-texte, title page and text, on wove papers, copy 73 of 150, [...] original paper wrappers and blue linen-covered portfolio with printed title.[...] Including works by Egill Jacobson, Chr. Dotremont, Corneille, Karel Appel, Pierre Alechinsky, Asger Jorn, and Carl-Henning Pedersen'

De richtprijs voor de map bedroeg (vvor de goede orde) 2000 - 3000 dollar.

Het 'slopen' van mappen komt in de kunsthandel veel voor. Het is natuurlijk gemakkelijk om daar moralistisch te doen. Het hoort niet. Maar daarom is het nog niet altijd onbegrijpelijk. Het is gemakkelijker om acht kopers voor een prent van duizend euro te vinden dan een die bereid, en in staat, is om achtduizend voor de hele set te betalen. Wij zijn zelf, twee jaar lang, de trotse eigenaars geweest van de complete map A Beast-Drawn Man, met zeven litho's. We waren vastbesloten de map compleet te houden en niet te zwichten voor die ene klant die deze prent wel wilde kopen en de volgende die wel belang had bij een andere. Iedereen vond hem prachtig, maar niemand kocht hem compleet, totdat we hem uiteindelijk van de hand hebben gedaan aan een collega. Ik maak me weinig illusies wat er uiteindelijk mee is gebeurd.

Het gevolg van dat 'los verkopen', om het iets vriendelijker te zeggen, is wel dat complete mappen niet alleen duur, maar vaak ook hoogst zeldzaam worden. Appel heeft in de loop van tijd een hele serie mappen gemaakt, maar de twee die er hoog bovenuit steken zijn, althans naar mijn mening, A Beast-Drawn Man en Paysages humains. En van die laatste heb ik nog nooit een compleet exemplaar gezien. Deze mappen bevatten, voor mij, het beste dat Appel op grafisch gebied heeft gepresteerd.