HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 12

Een wel zeer bondige en beknopte aflevering in het Valse Appel Archief, met een zeefdruk uit 1969. Niet zijn mooiste, roept u misschien uit, en ik kan u alleen maar gelijk geven. Maar dat terzijde. Enige tijd geleden kon je de prent met enige regelmaat aantreffen op internetveilingen, dus alle reden om hem eens nader te bekijken. De kleuren lopen hieronder nogal uiteen, maar, zoals, al eerder vermeld, dit kan ook worden veroorzaakt door verschillen in de instellingen van computer en/of camera. De eerste foto komt het dichtst bij het origineel.

Het is lastig om verschillen in vorm te ontdekken en we moeten opnieuw concluderen dat men bij het vervalsen zorgvuldig te werk is gegaan. Het is geen slordig broddelwerk. Toch is er een verschil dat opvallend genoeg is om als criterium voor vals/echt dienst te kunnen doen. De roze achtergrond loopt niet rondom door. Aan de linker- en onderzijde vinden we opeens open stukken. Als we het origineel goed bekijken, zien we dat dit kleurvlakken zijn in heel licht geel/creme. Op de vervalsing is dit stuk echter onbedrukt: wat we zien is wit van het papier. Of anders gezegd, er ontbreekt een drukgang in de vervalsing!

Nog een belangrijk verschil, zij het van andere aard: het origineel is gedrukt in een oplage van 75, de vervalsing geeft een editie van 100 aan.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 11

Nog even terug naar Vledder, naar het Museum voor Valse Kunst, naar Geert Jan Jansen, en naar de eerste van de drie prenten op de achtergrond. Wat is dat voor een prent, en waarom hangt hij daar?

In 1976 organiseerde de Amsterdamse galerie Collection D’Art een tentoonstelling van Appel, waarvoor een speciaal affiche werd ontworpen dat gedrukt werd bij Imprimerie Arte in Parijs. Je komt het wel eens tegen op veilingen, waar het dan meestal rond de honderd euro opbrengt. Maar als litho in oplage is hij moeilijk te vinden. Het enige exemplaar dat ik op ArtPrice heb kunnen ontdekken is ooit geveild bij Tajan in Parijs. Maar dat heeft merkwaardig genoeg precies dezelfde breedte als het affiche van Collection D’Art, alleen is het zo’n vijftien cm minder hoogte. En dat is precies de ruimte die de tekst inneemt. Het exemplaar was gesigneerd in het smalle witte randje aan de onderkant; de andere drie randen leken aflopend gedrukt, tot aan de rand, net als het affiche.

In een eerdere aflevering van het Valse Appel Archief is gesproken over het gebruik om als een reguliere grafiek editie, genummerd en gesigneerd, is gedrukt, daarna van dezelfde stenen een poster editie te maken, met toegevoegde tekst over de details van de expositie.Maar dat gebeurt niet altijd. Soms wordt ook alleen een affiche gemaakt. Het ligt voor de hand dat juist deze originele affiches bij verzamelaars in hoog aanzien staan. En soms gebeurt het dat van deze affiches exemplaren in omloop komen waarop het beeld is gedrukt, maar de laatste drukgang, die met de tekst, ontbreekt. We spreken dan van een affiche 'avant-la-lettre'. Veel exemplaren zijn er doorgaans niet van, maar je komt ze af en toe tegen.

Dus wat hangt er nu precies daar in Vledder? Een Jansen vervalsing, of een affiche avant la lettre waarop iemand een valse handtekening heeft gezet?

Toch nog maar eens kijken, daar in het Museum voor Valse Kunst.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 10

Van een vriendelijke klant kreeg ik onlangs bovenstaande foto van een Appel 'litho', in 1997 voor weinig geld gekocht op een kleine veiling. Een klassiek geval, zou je bijna zeggen. Een jaar later besloten ze om de prent te laten onderzoeken door de meest vooraanstaande Appel-expert in Nederland, Jan Nieuwenhuizen Segaar. Ze stuurden de foto op en verstrekten op zijn verzoek nadere informatie over de achterkant van het blad (zgn. doorslag) en over de aanwezigheid van een eventueel watermerk in het papier. Na verloop van tijd ontvingen ze, tegen betaling uiteraard, een expertiserapport, waarin de prent werd omschreven als 'een kopie ... op een soort offsetpapier van Van Gelder'.

Het bovenstaande verhaal biedt ons een goede gelegenheid in te gaan op het papier, de zgn. drager. De meeste Appel grafiek is gedrukt op Frans papier van het merk Arches, en draagt het watermerk. Een interessant detail is dat zowel Arches als BFK Rives papier vanaf 1981 werden voorzien van een 'kringloopteken' onder de merknaam, dat een lemniscaat wordt genoemd en zich het best laat omschrijven als een liggende, iets uitgerekte symmetrische 8. Papier dat dit watermerk draagt werd dus gemaakt na 1980. Omdat de meeste Appel-grafiek van voor die tijd zal dateert kan het kringloopteken in sommige gevallen dus de doorslag geven voor wat betreft authenticiteit, of liever gezegd, het tegendeel daarvan. Niet lang geleden kreeg ik een fraai voorbeeld in handen van een prent-met-kringloopteken die in potlood was gedateerd '1971'. Vals dus.

Litho's en zeefdrukken vereisen verschillende soorten papier. Dit heeft te maken met het feit dat bij een zeefdruk de inkt als het ware in laagjes wordt 'gestapeld', waardoor men vaak vrij gemakkelijk de volgorde van de drukgangen vast kan stellen, omdat iedere kleur de onderliggende 'afdekt' en zich daar niet mee mengt. Vaak wordt bij zeefdrukken een steviger, compacter soort papier gebruikt dan de traditionele zachte soorten vélin papier, dat sterker absorbeert en dat aan de achterkant vaak een soort 'vetvlekken' vertoont in de vorm van een of meer drukgangen. Voor Nieuwenhuizen Segaar was dit een van de criteria waarop hij de prent afkeurde. Eerlijkheidshalve moet ik hier echter aan toevoegen dat ik Jansen in een discussie over het onderwerp heb horen beweren dat dit effect afhankelijk is van de gebruikte verf en ook in zeefdruktechniek wel kan worden verkregen. Ik kan geen uitsluitsel, hoewel ik me niet kan herinneren dat ik het zelf ooit heb gezien. Maar dat zegt niet alles.

Naast de technische benadering, die zich richt op papier en druktechniek, kun je je ook concentreren op het beeld zelf. Voorwaarde is dan natuurlijk wel dat je beschikt over vergelijkingsmateriaal. Het eerste dat in dit verband hier gezegd moet worden (en dat is een dubieus compliment) is dat de prent zorgvuldig is nagemaakt. Op het eerste gezicht vallen er nauwelijks afwijkingen te constateren, als we tenminste kleurverschillen die ook kunnen zijn ontstaan door verkleuring of door verschillende computerinstellingen buiten beschouwing laten.

Er is natuurlijk nog een bijzonder verschil: het origineel is op de gebruikelijke manier genummerd en gesigneerd buiten de afbeelding. De vervalsing is gesigneerd met wit krijt in het beeldvlak rechts onder, mogelijk omdat er op het beschikbare papier geen ruimte meer was. In dit geval zou het dus belangrijk zijn om van alle beschikbare bladen beeld- en bladmaat te vergelijken met dat van het affiche van het Palmspring Desert Museum, om te kijken of we hier misschien met een bijgesneden affiche te maken hebben.

Voorts is dit een goede gelegenheid om te melden dat nummeringen vaker wel dan niet in een afwijkend handschrift voorkomen. Meestal verzorgde de drukker de nummering en hoefde de kunstenaar alleen maar te signeren. Verschillen in handschrift zijn op zich dus geen reden om aan een vervalsing te denken.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 9

Het wordt tijd om in het Valse Kunst Archief uw aandacht te vragen voor een van de meest curieuze musea in Nederland (in de wereld, vinden ze zelf): het Valse Kunst Museum van Henk Plenter en Erna Jansen in Vledder, Drenthe. Lang geleden, toen ze allebei nog werkzaam waren in het onderwijs, kochten ze bij een galerie in de Amsterdamse Spiegelstraat hun eerste kunstwerk, een litho van Matisse, voor vijftienhonderd gulden. Het was het begin van een vloedgolf van aankopen her en der in den lande, meest grote namen op kleine veilingen.

In 1994, na de arrestatie van Geert Jan Jansen in Frankrijk, publiceerde het Duitse tijdschrift Weltkunst twee artikelen waarin de vervalsingen aan de kaak werden gesteld, en een van de afbeeldingen was, jawel, een litho van Matisse. Dat verklaarde, begrepen Henk en Erna nu, waarom de galerie destijds nooit een rekening had gestuurd, en ook waarom het werk niet terug te vinden was in boeken over Matisse. Toen ook vele van hun andere aankopen vals bleken te zijn besloten ze van de nood een deugd te maken en enkele jaren later vestigden ze in het voormalige gemeentehuis in Vledder niet alleen het Museum voor Grafiek en Glaskunst, maar ook het Museum voor Valse Kunst, waar Erna onvermoeibaar rondleidingen langs de diverse falsificaties houdt. Toen Jansen in de publiciteit trad met de publicatie van zijn boek Magenta, was hij een tijdlang in Vledder een graag geziene gast, wiens aanwezigheid voor een aanzienlijke stijging in de bezoekersaantallen zorgde.

Geen Valse Kunst Museum zonder Appels, en hoewel Jansen zich, in verband met het nog steeds lopende proces tegen hem in Frankrijk, als het om falsificaties gaat enigszins cryptisch pleegt uit te drukken ('Die komt me wel bekend voor'), noteerde Plenter ijverig zijn uitspraken over de in het museum aanwezige prenten, en in het Nieuwsblad van het Noorden poseerde de meestervervalser voor 'zijn' werk. Welke prenten hangen daar nou precies ? Laten we de achtergrond van de foto eens aan een nadere inspectie onderwerpen.

De middenste van de drie zichtbare prenten kon je de afgelopen tijd regelmatig tegenkomen op allerlei veilingen. Dat hij nu pas in het Valse Kunst Archief opduikt komt in de eerste plaats omdat ik hem, voor zover ik me kan herinneren, nog nooit in het echt heb gezien. Ik ken het origineel alleen van een zwart-wit kopie uit een catalogus van Galerie Berggruen die door Henk Plenter en Erna Jansen in het Valse Kunst Museum in Vledder direct onder de vervalsing is geplakt. De afgelopen maanden heb ik voortdurend geprobeerd op internet een afbeelding te vinden, maar tot nu toe zonder resultaat. Maar gezien de frequentie waarmee de prent opduikt lijkt het raadzaam er alvast iets over te zeggen.

'Tete couronnée', Frans voor 'gekroond hoofd' maar om onduidelijke redenen door een internetaanbieder die geen Frans in zijn pakket had ooit omgedoopt tot 'Koningsaap', behoort tot de categorie 'pseudo-litho's', zeefdrukken die door moeten gaan voor lithografieën. Zelfs op een zwart-wit afbeelding is te zien dat het origineel aanzienlijk meer nuance vertoont dan de zeefdruk, maar voorlopig wil ik me beperken tot het meest opvallende verschil: de horizontale witte lijn die onderin de prent het zwarte van het rode vlak scheidt (op een vergelijkbare manier als de witte verticale lijn links): is die lijn er niet is (zoals op de afbeelding hierboven), dan heeft men te waarschijnlijk te maken met een vervalsing. Meer duidelijkheid hierover zodra ik meer afbeeldingen heb gevonden.

Postscript

-Het wordt nog ingewikkelder. Naast de Jansen-vervalsing die de wand in Vledder siert, is er later nog een vals hoofd opgedoken, dat ik hierboven (ten dele) kaat zien. De kroon bestaat uit vijf gekleurde tanden, maar opvallend genoeg zijn (vanaf links gerekend) de eerste en de derde hier wit gebleven, terwijl ze geel/oranje zouden moeten zijn. Alweer een fout in het gebruik van de verschillende drukgangen, die eens temeer aangeeft hoe belangrijk een nauwkeurige inspectie daarvan is bij het opsporen van ontmaskeren van vervalsingen.

- Henk Plenter is in oktober 2010 overleden. Erna Jansen is nog steeds nauw betrokken bij de Museums Vledder.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 8

  

In aansluiting op de prent in VK7 wil ik, bij wijze van uitzondering, wijzen op een verschijnsel waar ik zelf geen afdoende verklaring voor kan geven, maar dat te belangrijk is om onvermeld te blijven.

Appel-prenten worden in de wandeling aangeduid als 'litho's', en in veel gevallen zijn het dat ook. De vervalsingen zijn echter geen litho's, maar zeefdrukken. In zijn boek Magenta verhaalt Geert Jan Jansen Jansen omstandig hoe hij in een bollenschuur in Noord Holland experimenteerde om zijn zeefdrukken zoveel mogelijk op litho's te laten lijken.

Zeefdruk is een vorm van 'doordruk' (in tegenstelling tot hoogdruk , diepdruk etc.) die gebaseerd is op het afdekken, met was of anderszins, van die delen van de zeef die geen verf mogen doorlaten. Op de zeef ontstaat dus een vorm die, wanneer er verf doorheen geperst wordt, doorgedrukt wordt op het papier. Een zeefdruk bestaat dus uit een opeenvolging van vormen die naast maar ook vaak over elkaar heen worden gedrukt. In de regel, en als het goed is, worden de zeven na gebruik vernietigd, net als een etsplaat of een lithosteen na gebruik wordt gemerkt of geslepen. Dit is van belang omdat alleen op deze manier een beperkte oplage lkan worden gegarandeerd.

Wanneer dit niet gebeurt zitten we al gauw in de problemen. Iedereen kent de Picasso etsen waarvan de platen ooit in verkeerde handen zijn gevallen en waarvan afdrukken waarschijnlijk tot het einde der tijden zullen blijven opduiken. Als de aparte zeven die nodig zijn voor elke drukgang bewaard worden, kun je ze in principe ook in andere configuraties gebruiken. Je zou dus in theorie een 'nieuwe' Appel zeefdruk kunnen maken die is samengesteld uit beeldelementen van een bestaande druk. Dat dit ook werkelijk op deze manier is gebeurd bij de onderstaande prenten is iets dat ik niet kan aantonen. Wat wel duidelijk is, is dat de middenste en de rechterprent beeldelementen bevatten die rechtstreeks afkomstig lijken te zijn van de linker. Het aantal drukgangen/beeldelementen op de linkerprent is weliswaar veel groter dan op de andere twee, maar wie de lijnen naloopt zal ook de overeenkomsten vinden. En dat zijn er teveel om de prenten nog met een gerust hart te kunnen aanschaffen. Voorlopig weet ik geen betere verklaring dan dat tijdens het proces van vervalsen ook een aantal prenten (of proeven) waarvan het aantal drukgangen nog niet compleet was op de een of andere manier in omloop zijn gekomen. Bij een reguliere, geautoriseerde grafiekuitgave zouden dit soort drukproeven of 'onaffe' prenten ongetwijfeld zijn vernietigd. Ik vrees dat er dus geen andere conclusie mogelijk is dan dat zowel de tweede als de derde prent vals zijn. 

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 7

  

Ze worden er niet beter op, de plaatjes in deze aflevering van het Valse Appel Archief. Ze dateren dan ook nog uit een tijd dat ik dacht dat het voldoende was om internetbestanden uit te printen en ze dan in een map te stoppen met 'APPEL' erop. Nu moet ik ze van die prints weer fotograferen en daar worden ze niet mooier van. Excuses. Maar hoe dan ook, ze zijn duidelijk genoeg voor het doel.

Dat we de eerste litho in deel 7 als 'vals' kunnen betitelen, danken wij aan de Amerikaanse firma Del Rey Fine Arts, die op internet een Appel-poster aanbood van een galerie uit Kopenhagen en daar bovendien nog bij vermeldde dat 'the scanned image is of a photograph from the artist's catalogue'. Dubbele zekerheid, als het ware. De kans dat er een vals werk op een tentoonstellingsaffiche verschijnt moet immers als vrijwel nihil worden beschouwd. Een expositie valt onder de directe of indirecte supervisie van de kunstenaar of zijn vertegenwoordiger, en voor het affiche zal vrijwel altijd een werk uit de tentoonstelling worden gebruikt.  

Wanneer we de beide plaatjes vergelijken wordt al snel duidelijk dat er op de linkerprent, evenals in deel 6, is gerommeld met de kleurgangen. Zo is de onderkaak van de kop linksboven op het origineel blauw en op de vervalsing rood, terwijl er in het origineel in de ogen van de kleinere kop rechts geen groen zit. Ook is het groene vlakje met de zware zwarte contour in het centrum in de vervalsing omgeven door rood, en in het origineel door paars. Verdere verschillen laat ik graag onbesproken ten behoeve van uw lange winteravonden.

Overigens wil ik, bij wijze van terzijde, hier nog wel opmerken dat ik, als ik heel eerlijk ben, de rode onderkaak in de vervalsing mooier vind dan de blauwe in het origineel. We zijn terechtgekomen in een periode waarin het Appel allemaal blijkbaar niet kleurig genoeg kon zijn, en hij onbekommerd de ene kleur naast en over de andere zet. Maar aan de kwaliteit komt het allemaal niet zo ten goede. Overdaad schaadt, en dat geldt zeker voor Appels grafiekproductie in de jaren zeventig, met als dieptepunt de schier eindeloze reeks streepjesbeesten die uitzwermden over de wereld. Maar Appel was beroemd geworden, en voor veel mensen was iedere Appel blijkbaar beter dan geen. 'Kijken met de oren' wordt dat wel genoemd. En dat dat ook in later tijden, en misschien wel tot aan vandaag de dag toe, in brede kring opgeld doet mag wel blijken uit het feit dat het de moeite waard was om zelfs slechte Appel-prenten te vervalsen.

HET VALSE APPEL ARCHIEF - aflevering 6

  

Vrolijke kleurige prenten zijn het, die Appel litho's. Soms wel wat erg kleurig, zullen sommigen misschien zeggen. Hoe kleuriger hoe beter, menen anderen, onder wie de vervalser van deze prent uit 1973. En hij voegde ook nog roze toe, een drukgang die in het origineel helemaal niet voorkomt. Vergissing? Overmoedigheid? Hoe dan ook, het gebruik van roze, in de ogen en op de borst, is het voornaamste kenmerk waardoor de valse prent zich onderscheidt van de echte.

De echte (de rechter dus) maakt deel uit van een map die oorspronkelijk in Denemarken werd uitgegeven en die recent werd geveild bij Christie's. De illustratie komt uit hun catalogus. Ik citeer de relevante details uit hun beschrijving:

'PORTFOLIO - COBRA, Denmark, Dan-Graphique, 1973. The complete set of seven signed and numbered lithographs in colors, horse-texte, title page and text, on wove papers, copy 73 of 150, [...] original paper wrappers and blue linen-covered portfolio with printed title.[...] Including works by Egill Jacobson, Chr. Dotremont, Corneille, Karel Appel, Pierre Alechinsky, Asger Jorn, and Carl-Henning Pedersen'

De richtprijs voor de map bedroeg (vvor de goede orde) 2000 - 3000 dollar.

Het 'slopen' van mappen komt in de kunsthandel veel voor. Het is natuurlijk gemakkelijk om daar moralistisch te doen. Het hoort niet. Maar daarom is het nog niet altijd onbegrijpelijk. Het is gemakkelijker om acht kopers voor een prent van duizend euro te vinden dan een die bereid, en in staat, is om achtduizend voor de hele set te betalen. Wij zijn zelf, twee jaar lang, de trotse eigenaars geweest van de complete map A Beast-Drawn Man, met zeven litho's. We waren vastbesloten de map compleet te houden en niet te zwichten voor die ene klant die deze prent wel wilde kopen en de volgende die wel belang had bij een andere. Iedereen vond hem prachtig, maar niemand kocht hem compleet, totdat we hem uiteindelijk van de hand hebben gedaan aan een collega. Ik maak me weinig illusies wat er uiteindelijk mee is gebeurd.

Het gevolg van dat 'los verkopen', om het iets vriendelijker te zeggen, is wel dat complete mappen niet alleen duur, maar vaak ook hoogst zeldzaam worden. Appel heeft in de loop van tijd een hele serie mappen gemaakt, maar de twee die er hoog bovenuit steken zijn, althans naar mijn mening, A Beast-Drawn Man en Paysages humains. En van die laatste heb ik nog nooit een compleet exemplaar gezien. Deze mappen bevatten, voor mij, het beste dat Appel op grafisch gebied heeft gepresteerd.